زمینه و هدف: سلمان ساوجی و حافظ شیرازی، دو غزلپرداز بزرگ سده هشتم و معاصر یکدیگر هستند. مشهور است که حافظ از دیوانهای شاعران بسیاری بهره برده و اصطلاحات، ترکیبات و توصیفات بیشماری، حتی مصراعها و بیتی را تقریباً کامل از آنان در غزلهای خود به کار برده است؛ از این رو تأثیر سلمان بر حافظ بیشتر منطقی و معقول مینُماید. در این مقاله سعی شده است اشعار این دو شاعر در دو سطح فکری و ادبی مورد مقایسه قرار بگیرد. روش مطالعه: نوع روش تحقیق در این پژوهش، توصیفی تحلیلی است. یافته ها: در سطح فکری، مشرب عرفانی هر دو شاعر، عرفان خراباتی و عاشقانه است. مضامین انتقادی و اجتماعی نیز در شعر این دو شاعر وجود دارد که بیشتر بصورت طنز جلوه گر میشود؛ اما سلمان در مورد صوفی و تصوف، نظریۀ تقریباً ثابت و مشخصِ حافظ را ندارد. در سطح ادبی نیز شعر حافظ و سلمان بسیار شبیه است. مشخصترین ویژگی سبکی حافظ، بکارگیری ایهام و انواع آن است که همین خصلت در شعر سلمان نیز وجود دارد. غزلیات و قصاید سلمان مملو از ایهامهای شاعرانه و استادانه است و از همین رو برخی سبک حافظ را در این زمینه به سبک سلمان نزدیک دانسته اند. نتیجه گیری: در شعر حافظ و سلمان، مضامین مشترک فکری و ادبی موجود است و حافظ در برخی مشترکات فکری و ادبی از سلمان ساوجی متأثر و از آن بهره مند بوده و به استقبال این مضامین رفته است؛ اما چنانکه مشهود و مسلم است شعر حافظ در مرتبه ای بالاتر و والاتر از شعر سلمان قرار گرفته است (به دلیل ارزش هنری).

مثنوی معنوی منظومه معرفت شناسانه مولوی، شاعر قرن هفتم هجریست. ویژگی داستان در داستان بودن این کتاب و ذهن سیال و عمق اندیشه مولوی در مثنوی، موجب شده است که ارتباط گسترده خواننده با آن برغم سادگی زبان و عدم استفاده از شیوه مصنوع و متکلف در آن میسر نگردد.مولوی، گاه ضمن اشاره به دشواریهای ارتباط با خواننده و ذکر علل و اسباب آن دشواریها میکوشد، تا برخی از آنها را بخواننده بشناساند و زمینه های لازم را برای ارتباط فراهم آورد.بلاغت بعنوان بخشی از سطوح سه گانه یعنی سطح زبانی، اندیشگی و ادبی که سازنده سبک ادبی هستند؛ در مثنوی معنوی مولوی جلوه ای ویژه یافته است. این مقاله میکوشد به این جنبه از ویژگیهای سبکی منظومه روایی و داستانی مثنوی بپردازد.

شماره اخیر نشریه مدیریت سلامت، مقاله ای با موضوع نحوه دسترسی به خدمات بهداشت و درمان در سطح استان های کشور منتشر شد که محققین با استفاده از تکنیک های تاکسونومی و تاپسیس به رتبه بندی استان ها از نظر دسترسی به شاخص های بهداشتی مورد نظر پرداخته اند [1]. در این مقاله جهت طبقه بندی بر اساس توسعه یافتگی، استان ﻫ ﺎ ﯾ ﯽ ﮐ ﻪ ﻓ ﺮ اواﻧ ﯽ ﻧ ﺴ ﺒ ﯽ ﺗ ﺠ ﻤ ﻌ ﯽ آن ها ﺑ ﯿ ﻦ ﺻ ﻔ ﺮ ﺗ ﺎ 344/0 بود ﺗ ﻮ ﺳ ﻌ ﻪ ﯾ ﺎ ﻓ ﺘ ﻪ ، 344/0 تا 637/0 نیمه توسعه یافته و بالاتر از 637/0 توسعه نیافته معرفی شدند و این درحالیست که این دامنه از تغییرات در مطالعه کشوری سال 1387 توسط طحاری و همکاران براساس داده های همان سال معرفی و مورد استفاده قرار گرفته بود [2] و نویسندگان دلیل انتخاب دامنه ای مشابه برای نتیجه گیری از داده های متفاوت را در روش کار خود عنوان نکردند. با مروری بر مطالعات مشابه و براساس فرمول، که در آن، R همان دامنه تغییرات و Xn و Xi مقادیر بیشینه و کمینه امتیازات، a فواصل طبقات و K نیز تعداد طبقات هستند. درجه برخورداری دامنه محدودی داشته و بین مقادیر صفر و یک قرار می گیرد، پس از تعیین درجه توسعه یافتگی شهرستان ها، شهرستان ها از نظر توسعه یافتگی به تعداد دسته های دلخواه تقسیم می شوند. بنابراین با توجه به این درجه برخورداری می توان شهرستان ها را با توجه به شاخص های مورد بررسی رتبه بندی و اولویت بندی نمود[3]. از این رو در صورتیکه در مطالعه مذکور، با استفاده از فرمول بالا در دسته بندی استانها از نظر توسعه یافتگی بازنگری شود، نتایج حاصل از مطالعه مذکور دستخوش تغییراتی خواهند شد. به این ترتیب که باتوجه به دامنه تغییرات موجود در این مطالعه که 97612537/0 بوده [1] و براساس داده ها، استان ﻫ ﺎ ﯾ ﯽ ﮐ ﻪ ﻓ ﺮ اواﻧ ﯽ ﻧ ﺴ ﺒ ﯽ ﺗ ﺠ ﻤ ﻌ ﯽ آن ها ﺑ ﯿ ﻦ ﺻ ﻔ ﺮ ﺗ ﺎ 34924975/0 می باشد ﺗ ﻮ ﺳ ﻌ ﻪ ﯾ ﺎ ﻓ ﺘ ﻪ ، 34924975/0 تا 67462487/0 نیمه توسعه یافته و بالاتر از 67462487/0 توسعه نیافته خواهند بود و بدین ترتیب استان مازندران از استان های توسعه نیافته جدا و در زمره استان های نیمه توسعه یافته قرار خواهد گرفت.

تمثیل که با مصداقی کردن مفاهیم ذهنی جایگاه خاصی در ادبیات تعلیمی و عرفانی پیدا کرده است، از نظرگاه سبک شناسی نیز به عنوان یکی از آرایه ها در سطح ادبی قابل بررسی است. مصادیق ملموس راه سریع و مناسبی برای تفهیم آموزه های اخلاقی و اندیشه های عرفانی است. در میان عرفای پارسیگوی، مولانا گوی سبقت را در تمثیلهای عرفانی ربوده است. او در مثنوی معنوی، فیه ما فیه، مجالس سبعه و مکاتیب آراء خود را به زینت تمثیل آراسته تا مفاهیم عمیق عرفانی تقریب ذهن مخاطبان و اهل ذوق شود. در پژوهش حاضر، با شیوه کتابخانه ای، به گونه ای تحلیلی-توصیفی به مدد شواهد مثال و سرانجام ارایه جدول به بررسی مفاهیم و ساختار تمثیلهای عرفانی دو کتاب «فیه ما فیه» و «مجالس سبعه» پرداخته شده، نیز به این پرسش پاسخ داده شده است که «در تمثیلهای این دو کتاب، پیوند میان ارکان تمثیل یعنی: مثال (مصداق) با ممثل (مفهوم) چگونه است؟ » حوزه های معنایی تمثیلات در سه سطح خداشناسی، انسان شناسی و هستی شناسی جای گرفته اند که انسان شناسی بیشترین فراوانی را دارد و موضوع عرفان و معرفت بیشترین بسامد را شامل میشود.

نظریۀ ادبی بررسی نظام مند ذات ادبیات و شیوه ای برای تحلیل پدیدۀ ادبی است. نظریۀ ادبی با اینکه در سالیان اخیر کاربرد وسیعی در پژوهش های ادبیات فارسی داشته است، اما به نظر می رسد قلمرو معنایی و مصداقی آن به خوبی تثبیت نشده، چراکه در برخی پژوهش های صورت گرفته در حوزۀ ادبیات فارسی، آرای ادبی افراد به اشتباه نظریۀ ادبی خوانده شده است. در مقالۀ پیش رو برای نشان دادن تفاوت میان نظریۀ ادبی با دیدگاه ادبی، پنج ویژگی خاص نظریۀ ادبی اعم از «برآمده از ذهنیتی فلسفی»، «نظام مند و منسجم»، «حاصل تأمل در متن»، «ارائۀ دیدی تازه» و «به کارگیری در نقد» تبیین و تشریح شده است. در ادامه دیدگاه افراطی ای که به صرف تشابه میان برخی آرا در متون کلاسیک فارسی با نظریه های غربی بر وجود و حتی تقدم نظریه هایی در گذشتۀ خود معتقد است نقد و مشخص شده که اساساً کشف این آرا در متون علمی و ادبی گذشتۀ نیز به واسطۀ آشنایی با نظریه های غربی بوده است. درنهایت نتیجۀ به دست آمده بیانگر آن است که به دلیل بی بهرگی آرای ادبی جمع آوری شده توسط پژوهشگران از ویژگی های نظریه، اطلاق اصطلاح «نظریۀ ادبی»  بر آرا و عقاید ادبی آنان درست و دقیق نبوده و بهتر است برای دقیق تر کردن قلمرو دانش ادبیات فارسی درمورد این قبیل آرا و نظریات از اصطلاح «دیدگاه های ادبی» استفاده کرد تا این اصطلاح تعریف و مصادیق خاص و مشخص خود را داشته باشد.

در نقد ترجمه، ناقد با دو متن که یکی اصل و دیگری ترجمه آن است سر و کار دارد. در این کار، متن ترجمه با متن اصلی مقابله می شود و محسنات و معایب کار بر اساس اصول و مبانی نظری ترجمه مورد بررسی قرار می گیرد. برخی از ضعف های دستوری و زبان شتاختی ترجمه را می توان بدون مقابله با متن اصلی هم تشخیص داد، اما آنچه معیار تشخیص میزان درستی انتقال معنی به زبان مقصد است متن اصلی است.در نقد ادبی، سنجش سخن از جنبه های مختلف ادبی مطرح است و ناقد می تواند یک متن ادبی را از نظرات مختلف از جمله از نظر سبک ادبی و از نظر اخلاقی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، تاریخی، ارزش های فرهنگی و دینی و نیز از دیدگاه مشخصات علمی و فکری صاحب سخن نقد کند.در مقاله حاضر بر این نکته تأکید شده است که در نقد ترجمه و نقد ادبی، دیدگاه شخصی ناقد را نمی توان بدون تأثیر دانست، و لذا باید گفت که اشخاص مختلف می توانند یک متن ادبی و یا ترجمه را با توجه به نظرات شخصی متفاوتی که دارند به صورت های متفاوت نقد کنند.

سبک و مکتب ادبی چه تفاوتی با هم دارند؟ این دو مقوله ادبی در عین نزدیکی، گاهی از هم فاصله می گیرند. برای دریافت تفاوت سبک با مکتب، قدیمیترین و جدیدترین تعاریف سبک شناسی از روی قابل اعتمادترین منابع انگلیسی استخراج شده و سپس بین این تعریفها با تعاریف موجود مکتب مقایسه ای صورت گرفته است. برای امعان نظر بیشتر کارهای عملی سبک شناسی نیز ملحوظ شده است. مثلا سعی شده است دانسته شود که محمد تقی بهار چه تعریفی از سبک شناسی داشته و عملا در کار سبک شناسی تا چه اندازه به تعریف خود نزدیک شده است. علی رغم تفاوت در تعاریف سبک شناسی، به لحاظ اصول، این تعاریف به هم نزدیک اند و تفاوت عمده در این است که تحلیل معنایی اثر جزو وظایف سبک شناسی است یا نه؟ تفاوت عمده سبک شناسی با مکتب ادبی نیز در همین نکته است. اگر وظیفه سبک شناسی تحلیل زبانی و معنایی یک اثر باشد، تفاوتی بین سبک و مکتب نخواهد بود؛ چرا که مکتب نیز هم حوزه زبان را شامل می شود و هم حوزه معنا را. ولی هرگاه تحلیل معنایی یک اثر را کار سبک شناسی ندانیم، تفاوت مهمی میان سبک و مکتب پدید می آید. به نظر می رسد نظریات دیگر که گاه سبک را انفرادی می دانند و مکتب را گروهی و یا مکتب را عامتر از سبک می دانند بر اساس محکمی استوار نیست.

زمینه و هدف: سلسله ی چشتیه از سلسله های مهم تصوف در ایران، افغانستان و هند است. کتاب تفسرة الرموز امیر روپوش، از جمله آثار بزرگان این سلسله در قرن یازدهم و ترکیبی از نظم و نثر است. مثنویهایی که در این کتاب آمده است، برای مطالعه ی شعر فارسی در طریقت چشتیه اهمیت ویژه ای دارد. در این جستار کوشیده شده ضمن معرفی نسخه ی منحصر بفرد کتاب، به بررسی ویژگیهای فکری، زبانی و ادبی مثنویهای تفسرة الرموز پرداخته شود. روش مطالعه: این پژوهش از نوع بنیادی و نظری است که به روش توصیفی-تحلیلی و با ابزار کتابخانه ای و فیش برداری انجام پذیرفته است. جامعه ی آماری آن، مجموعه ی ابیات مثنویهای تفسرة الرموز است که جمعاً 1277 بیت است. یافته ها: براساس یافته های این پژوهش، در سطح فکری توجه به توحید و وحدت وجود و ارتباط وجودی شیخ با خدا، کاربرد گسترده ی اصطلاحات عرفانی و فلسفی و کاربرد مفاهیم مغانه و بزمی از مهمترین ویژگیهای فکری مثنویهای تفسرة الرموز است. در سطح آوایی و واژه ها نیز تخفیف واجها و هجاها، کاربرد گسترده ی واژه ها و ترکیبات عربی، ساخت ترکیبات بدیع، و کاربرد انواع جناس و موازنه و ترصیع اصلیترین ویژگیهای سبکی ابیات متن است. همچنین مهمترین ویژگیهای ادبی مثنویهای تفسرة الرموز کاربرد قابل توجه تشبیه، استعاره های مکنیه و استعاره در فعل (تصاویر پویا) و نیز کاربرد انواع تکرار واژه (ردیف، تشابه الأطراف، طرد و عکس، ردالصدر علی العجز و. . . ) است. نتیجه گیری: باآنکه برخی از این مثنویها در اوزان متفاوتی سروده شده است، اشتراکات سبکی آنها نشان میدهد این ابیات از خود مؤلف است. در این مثنویها اگرچه کاربرد تصاویر و صور خیال پربسامد نیست، از تصاویر پویا و دارای حرکت و حیات استفاده شده است؛ همچنین ترکیبهای بدیع و موسیقی غنی واژه ها و الفاظ (از راه تکرار واژه ها و واجها) اهمیت سبکی ویژه ای دارد.

زمینه و هدف: سرّالأسرار، کتاب عاشورایی ارزشمندی است که در تاریخ و ادبیات فارسی مغفول مانده است. سرالأسرار نام مقتلی تاریخی-ادبی به زبان فارسی است که بعد از مرگ مؤلف، با همت پسرش به اتمام رسیده است. نویسندۀ اولِ کتاب، شیخ عبدالرحیم جلیلی کرمانشاهی از نویسندگان عالِم دورۀ ناصری است که تألیفات ارزشمند اما کمترشناخته شده ای دارد. فرزندش، آیت الله محمدهادی جلیلی، نیز از نویسندگان عالیقدر روزگار خود بود که مقتل الحسینِ پدر را به پایان رساند. از آنجا که هر یک از گونه های روایی، ویژگیهای سبکی خاص خود را دارند و بررسی سبک شناسانۀ آنها، موجب شناخت بهتر این آثار است، هدف از انجام این پژوهش ضمن معرفی این اثر تاریخی–ادبی، بررسی سه منظر زبانی، فکری و ادبی آن است. روش مطالعه: این نوشتار بر اساس مطالعات کتابخانه ای به شیوۀ توصیفی-تحلیلی انجام شده است. یافته ها: مقتل سرالأسرار با وجود داشتن دو نویسنده، سبک نوشتاری یکسانی دارد. با وجود عربیدانی نویسندگان، نوع روایت زبانی ساده میطلبد. از همین روی نویسنده ها ضمن نشان دادن عربیدانیشان، به ساده نویسی پایبند هستند و همین موضوع، ویژگیها و شاخصهای متفاوتی به اثر بخشیده است؛ بنابراین خوانش سبک شناسانۀ این اثر، شناخت روشنی از سطوح چندگانۀ آن را نیز نمایان میسازد. نتیجه گیری: این اثر، روایتی تاریخی و واقعگراست که ضمن برجستگیهای زبانی و فکری، با آمیختن به شگردهای و شیوه های بلاغی، صبغۀ ادبی نیز یافته است. نثر این کتاب، بینابین است و ویژگیهای برجستۀ زبانی واحدی در هر دو نویسنده وجود دارد. از لحاظ اندیشه با وجود وحدت فکری هر دو نویسنده، مضامینی مطرح میشود که نشان از استقلال فکری آنها نیز دارد. از منظر ادبی هم به ضرورت با شگردهای بلاغی می آمیزد و بیش از آنکه هدف زیبایی شناسانه داشته باشد، در خدمت روشن سازی و ترسیم فضای حوادث، شخصیتهای روایی و احساس و افکار نویسندگان است.